"Як прапелер барозніць паветра, вінт парахода — ваду, а рэзец — метал ці дрэва, так адвал плуга — глебу. Але калі пры працы рэзцаў па метале і дрэве стружка з'яўляецца адходам, пры працы ворыўных прылад пласты або камякі глебы той ці іншай велічыні складаюць усю мэту працы".
У гэтым выказванні выдатнага савецкага навукоўца акадэміка Васіля Прахоравіча Гарачкіна ясна паказана сутнасць працы аднаго з найстаражытнейшых прылад працы.
Поспехі Савецкай Рэспублікі ў наладжванні сельскай гаспадаркі становяцца асабліва пераканаўчымі, калі прыняць пад увагу, якая спадчына дасталася ёй ад старой Расіі. Паводле дадзеных перапісу 1910 года, у сялянскіх гаспадарках налічвалася 7,8 мільёна сох і касуль, 6,4 мільёна драўляных і стальных плугоў. За гады імперыялістычнай і грамадзянскай войнаў парк гэтых прымітыўных прылад для апрацоўкі глебы прыкметна скараціўся. У 1918 годзе ў Маскоўскай губерні адзін плуг прыпадаў на два сялянскія гаспадаркі і на восем — у Кіеўскай. А хіба апрацоўка глебы — самая энергаёмістая аперацыя ў земляробстве. На ўзворванне затрачваецца 60% усёй энергіі, неабходнай для ўздзельвання аднаго гектара зерневых культур, уключаючы і транспарціроўку ўраджаю.
Вось чаму адразу ж пасля грамадзянскай вайны аднавіў выпуск плугоў завод імя Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Адэсе, а ў кастрычніку 1928 года яго рабочыя святкавалі выдатную перамогу — яны рапартавалі аб мільённым плугу, вырабленым пры Савецкай уладзе. На першых парах адэскі і іншыя заводы краіны пастаўлялі вёсцы пераважна конныя аднакарпусныя плугі. Але вось у вёску пайшлі трактары "Фардзон-Пуцілавец" і СТЗ-ХТЗ-15/30, і ў прадукцыі гэтых заводаў усё большае месца стаў займаць трактарны інвентар. Аднак гэты інвентар аказаўся непрыдатным для магутных гусенічных машын Чалябінскага трактарнага завода.
Каб эфектыўна загрузіць трактар С-60, патрабаваліся шыроказахопныя васьмі- і дзесяцікарпусныя плугі. Спачатку здавалася, што вырашыць пытанне можна чыста арыфметычна — падоўжыць раму і дадаць адпаведную колькасць карпусоў. Аднак першы ў краіне васьмікорпусны плуг, пабудаваны ў 1930 годзе пад кіраўніцтвам прафесара Сладкова на бранскім заводзе "Прафінтэрн", і падобны плуг канструктараў омскага завода "Сібсельмаш", распрацаваны ў 1933 годзе, аказаліся няўдалымі. Больш за тое, няўдача напаткала омічаў і чалябінцаў — канструктараў з завода імя Калюшчанкі — і на наступны год. Становішча складалася па-сапраўднаму драматычнае. Чалябінскі трактарны выходзіў на праектную магутнасць, штогод папаўняючы парк зерневых саўгасаў дзесяткамі тысяч сталёвых багатыроў, а аралі яны старымі плугамі ў падвойнай і патройнай счэпцы.
 |
| ПЯЦІКОРПУСНЫ ПЛУГ 5К-35: 1 — прычэп, 2 — бороздное кола, 3 — ручка ўстановачнага шруба польнага кола, 4 — польнае кола, 5 — рычаг аўтамата, 6 — плоская рама, 7 — дыскавы нож, 8 — прадплужнік, 9 — цяга механізма задняга кола, 10 — корпус, 11 — задняе кола. |
Асаблівай пастановай ад 7 сакавіка 1935 года Саўнаркам даручыў Наркамзему і таму, што знаходзіўся ў яго падпарадкаванні, Усесаюзнаму інстытуту механізацыі ў найкарацейшыя тэрміны стварыць шыроказахопны плуг, каб ужо восенню адправіць яго на выпрабаванні. Навукоўцы УІМа сумесна з канструктарамі завода імя Кастрычніцкай рэвалюцыі распрацавалі васьмі- і дзесяцікорпусныя плугі на жорсткай раме і вырабілі іх у Адэсе.
Выпрабаванні ў Армавіры (адначасова з мадэлямі, дасланымі з Чалябінска і Омска) паказалі, што з-за значнай даўжыні (10 м) дзесяцікорпусны плуг дрэнна капіруе рэльеф мясцовасці — не дае патрэбную глыбіню ўзворвання на сподачкападобных упадзінах і закопваецца ў пагорках, перагружаючы трактар. Васьмікорпусны плуг даўжынёй 8,6 м у гэтым сэнсе меў перавагу, таму на 1936 год заводы Омска і Адэсы атрымалі заказ на выраб партыі такіх плугоў у 5000 штук.
Да заканчэння выпрабаванняў падзеі набылі новы паварот. Пастановай урада Сталінградскі і Харкаўскі трактарныя заводы пераводзіліся на выпуск гусенічнага трактара сярэдняй магутнасці СТЗ-НАТІ. Па папярэдніх падліках, для яго загрузкі на ўзворванні патрабаваўся пяцікорпусны плуг. І тады канструктары вырашылі забіць адразу двух зайцоў — распрацаваць для СТЗ-НАТІ такі плуг, які ў падвойнай счэпцы задаволіў бы і С-60. Праектаванне ішло паралельна на заводах і ва УІМе зімой 1935/36 года.
Канструктары імкнуліся стварыць плуг, які максімальна адказваў агратэхнічным патрабаванням таго часу. Таму перад карпусамі яны ўсталявалі прадплужнікі, якія скідаюць на дно баразны верхні распылены слой глебы, тады як галоўны корпус выварочвае на паверхню ворыва ніжні структурны слой. Да таго ж прадплужнікі лепш зараблялі ў глебу раслінныя рэшткі і пустазелле. Для надзейнай працы плуга вельмі важна выбраць аптымальную адлегласць паміж корпусам і прадплужнікам. Пры малых адлегласцях гэтая прастора можа забівацца сцернёй, а пры вялікіх — павялічваецца даўжыня плуга. Максімальную глыбіню ўзворвання — 27 см — канструктары абралі з той мэтай, каб плуг гадзіўся для ворыва пад усе галоўныя палявыя культуры.
У верасні—лістападзе 1936 года міжведамасная камісія выпрабоўвала на вопытнай станцыі УІМа ў Армавіры пяцікорпусныя плугі і счэпкі, прадстаўленыя канструктарамі Адэсы, Чалябінска, Растова, а таксама УІМа. Агратэхнічным патрабаванням больш адпавядалі уімаўскі плуг В-535У і адэскі 5К-35, асноўныя параметры і форма працоўнай паверхні якога былі ўзяты з плуга В-430, распрацаванага ва УІСГАМе. Па два карпусы ў іх былі здымнымі, што дазваляла пасродкам нескладаных аперацый атрымліваць плугі або счэпкі ад трох да дзесяці карпусоў з шырынёй захопу ад 105 да 350 см.
На базе 5К-35 канструктары адэскага завода распрацавалі для цяжкіх глеб Арменіі і Узбекістана трохкорпусны ўзмоцнены плуг 5К-35У, а для ворыва пад тэхнічныя культуры на глыбіню 40—45 см — 5К-35УП з глебапаглыбляльнікамі. У адзін час з адэскім заводам пяцікорпусныя плугі выпускалі таксама "Растсельмаш" — ТПУ-5 № 2 і "Сібсельмаш" — ТСБ-35, паміж сабой яны адрозніваліся нязначна. Да канца другой пяцігодкі пяцікорпусныя плугі занялі вядучае становішча.
На базе гэтых трох плугоў яшчэ да вайны быў распрацаваны ўніфікаваны па ўсіх вузлах плуг П-5-35. Выпуск яго пачаўся ў 1940 годзе, але ўвайшоў ён у гісторыю як галоўны плуг у паваенным аднаўленні сельскай гаспадаркі краіны.
ЛЯАНІД ЕЎСЕЕЎ, інжынер
