Дарогі да іншых светаў зусім не падобныя да аўтамабільных магістраляў. У космасе — свае разлікі шляхоў. Прыцягненне нябесных целаў выгінае траекторыі касмічных караблёў, ператвараючы іх або ў замкнёныя крывыя — эліпсы, або ў разомкнутыя — гіпербалы. Па гэтых дарогах ужо прайшлі каля ста зямлян. Палова з іх — грамадзяне СССР, сямёра — прадстаўнікі братніх сацыялістычных краін, астатнія — амерыканскія астранаўты. Агульны час знаходжання чалавека ў космасе перавышае 5 гадоў. (Пятая частка гэтага тэрміну прыпадае на долю двойчы Героя Савецкага Саюза Валерыя Рюміна.)
Дзевяць савецкіх касманаўтаў пабывалі на арбіце тройчы (В. Шаталаў, А. Елісееў, П. Клімук, В. Быкоўскі, Н. Рукавішнікаў, В. Рюмін, В. Кубасаў, В. Гарбатка, А. Макараў), многія — двойчы.
Каласальна павялічылася працягласць касмічнага палёту — ад 108-хвіліннага вітка Юрыя Гагарына да больш чым паўгадовай экспедыцыі Л. Папова і В. Рюміна. Амаль на парадак узрос і вагавы паказчык касмічных караблёў — ад 3,5 т карабля-спадарожніка «Усход» да 32,5 т сучаснага арбітальнага комплексу, на борце якога 2,5 т толькі навуковага абсталявання.
Усе гэтыя поспехі дасягнуты дзякуючы хімічным рухавікам магутнасцю ў мільёны конскіх сіл. Менавіта яны вывелі Юрыя Гагарына ў яго гістарычны аблёт Зямлі. Менавіта на іх амерыканцы дасягнулі Месяца. Менавіта яны дазволілі чалавеку дацягнуцца аўтаматычнымі зондамі да Марса, Венеры, Меркурыя, Юпітэра і Сатурна. Але для поўнага заваявання Сонечнай сістэмы такіх рухавікоў недастаткова.
У будучыні з’явяцца новыя, больш зручныя і эфектыўныя. У першую чаргу — на аснове атамнага рэактара, прыстасаванага для касмічных мэт. Раскалёныя газы будуць вырывацца з соплаў атамнага касмаліта са значна большай хуткасцю, чым цяпер; таму такому караблю спатрэбіцца меншы запас паліва. Значыць, не трэба будзе разганяць лішні «баласт», і ў выніку хуткасці караблёў істотна ўзрастуць.
Ужо сёння навукоўцы тэарэтычна прапрацоўваюць розныя варыянты выкарыстання энергіі атама для касмічных падарожжаў. Напрыклад, вадкасны атамны рэактар дазволіць награваць вадарод да тэмпературы звыш 3000 °С. Цяга такога рухавіка можа ў 50 разоў перавышаць яго ўласную вагу.
Газавы атамны рэактар нагрэе вадарод ужо да 30 000 °С — хуткасць выцякання газу і магутнасць рухавіка значна ўзрастуць. А МГД-генератар на ядзерным паліве дасць цягу, якая ў 1000 разоў перавышае вагу ракеты. Хуткасць выцякання газаў дасягне 100 км/с. Ён зможа бесперапынна працаваць на працягу доўгіх месяцаў.
Наступны этап — ізатопны рухавік, які забяспечыць хуткасць выляту альфа-часціц каля 10 000 км/с. Цяга такога рухавіка можа ў мільён разоў перавысіць яго вагу, а час працы вызначаецца толькі перыядам паўраспаду абранага актыўнага ізатопа і складзе гады.
Усе гэтыя праекты пакуль носяць выключна тэарэтычны характар. Аднак іх укараненне ў практыку касманаўтыкі, відаць, адбудзецца не ў такім ужо далёкім будучым.
У перспектыве ж вымалёўваюцца пакуль яшчэ не зусім выразныя абрысы фотоннай ракеты, якая будзе разганяцца за кошт ціску святла. У яе аннігіляцыйным рухавіку будуць злучацца матэрыя і антыматэрыя, цалкам ператвараючыся ў выпраменьванне і выдзяляючы энергіі непараўнальна больш, чым любы іншы атамны працэс. Праўда, цяпер яшчэ занадта рана гаварыць пра практычнае выкарыстанне такіх рухавікоў: мы пакуль не навучыліся атрымліваць антыматэрыю ў хоць колькі-небудзь прыкметных колькасцях. Але не выключана, што менавіта фотонная ракета панясе чалавека да іншых планетных сістэм.
Аднак ракетамі — і хімічнымі, і ядзернымі — зусім не вычэрпваецца арсенал будучых заваёўнікаў космасу. Упэўненыя рукі канструктараў ужо прапрацоўваюць у дэталях значна больш экзатычныя транспартныя сродкі. Сярод іх — сонечныя ветразі, электрамагнітныя катапульты для дастаўкі матэрыялаў з Месяца, гравілёты, лазерны карабель — своеасаблівы касмічны «тралейбус», энергія да якога падаецца па тысячакіламетровым «провадзе» лазернага прамяня. Нарэшце, самы дзіўны праект — прапанаваны ленінградскім інжынерам Юрыем Арцутанавым «касмічны ліфт», з прыладай якога чытачы «ТМ» добра знаёмыя дзякуючы навукова-фантастычнаму рамана Артура Кларка «Фантаны раю», надрукаванаму ў мінулым годзе.
Як бы там ні было, пройдзе не так ужо шмат часу — і ў калязямную прастору змогуць штогод вылятаць (або падымацца на касмічных ліфтах) многія тысячы зямлян, пацвярджаючы прарочыя словы К. Э. Цыялкоўскага пра тое, што чалавецтва не застанецца вечна ў сваёй калысцы. Але мімаволі ўзнікае пытанне: навошта нам пакідаць такую прыгожую і гасцінную Зямлю?
Бо мы нарадзіліся на Зямлі. Тут жылі нашы продкі, якія стварылі ўсё тое, што мы называем чалавечай культурай, і «другую прыроду» побач з той, што на працягу мільёнаў гадоў упрыгожвала нашу блакітную планету. Куды ж нам ляцець ад такой прыгажосці?
Але ці застанецца яна назаўсёды? — сумняваюцца некаторыя прыхільнікі масавага выхаду ў космас. Бо хутка размнажаючаеся чалавецтва, маўляў, уварвалася ў запаведную сферу першароднай прыроды. Людзі парэзалі зямлю каналамі, аўтастрадамі і чыгункамі; спалілі і выкарчавалі лясы, стварыўшы бясконцыя прасторы палёў; бязлітасна забрудзілі воды рэк і азёр прамысловымі сцёкамі. Яны задымiлі атмасферу дымамі незлічоных вытворчасцяў, выхлапамі аўтамабіляў і рэактыўных самалётаў і нават замахнуліся на акіян, узвёўшы над ім нафтавыя вышкі і пусціўшы па ім супертанкеры, якія нярэдка церпяць катастрофы і пакрываюць тлустай плёнкай каласальныя «вадзяныя лёгкія» нашай планеты…
Праз зусім няшмат гадоў, лічаць названыя «энтузіясты касманаўтыкі», жыць на зямным шары стане немагчыма. Вычарпаўшы энергетычныя рэсурсы, запасы мінеральнай сыравіны і прэснай вады, атруціўшы паветра газам і дымам, чалавек будзе проста вымушаны перасяліцца ў космас, каб выратаваць сябе і сваё нашчадства…
Безумоўна, гэтым змрочным прароцтвам не наканавана спраўдзіцца. Чалавецтва ўжо сёння сур’ёзна задумваецца і пра захаванне старых і пошук новых крыніц энергіі, і пра ахову прыроды ад індустрыяльных уздзеянняў, і пра шкоду радыеактыўных адходаў, што ўзнікаюць падчас выпрабаванняў ядзерных бомбаў і працы атамных электрастанцый. Мы не дамо пакрыўдзіць «найлепшы з светаў». Ён ніколі не ператворыцца ў падабенства бязжыццёвага Марса — такую сабе планету-Пустыню з рэчышчамі высахлых рэк і фантастычных па памерах каньёнаў — слядамі старажытных патокаў, што зніклі ў незапамятныя часы…
Наша Зямля ў будучыні стане яшчэ прыгажэйшай, і масавы выхад у космас будзе азначаць зусім не ўцёкі, а імкненне да «святла і прасторы», кажучы словамі геніяльнага Цыялкоўскага. Космас неабходны людзям з-за яго неабсяжных прастораў, невычэрпных энергетычных і рудных рэсурсаў. І ўслед за запускам касмічных лабараторый, якія ўжо існуюць, людзі пяройдуць да будаўніцтва больш значных збудаванняў — спачатку невялікіх «эфірных паселішчаў», а потым і цэлых арбітальных гарадоў.
Дзевяць савецкіх касманаўтаў пабывалі на арбіце тройчы (В. Шаталаў, А. Елісееў, П. Клімук, В. Быкоўскі, Н. Рукавішнікаў, В. Рюмін, В. Кубасаў, В. Гарбатка, А. Макараў), многія — двойчы.
Каласальна павялічылася працягласць касмічнага палёту — ад 108-хвіліннага вітка Юрыя Гагарына да больш чым паўгадовай экспедыцыі Л. Папова і В. Рюміна. Амаль на парадак узрос і вагавы паказчык касмічных караблёў — ад 3,5 т карабля-спадарожніка «Усход» да 32,5 т сучаснага арбітальнага комплексу, на борце якога 2,5 т толькі навуковага абсталявання.
Усе гэтыя поспехі дасягнуты дзякуючы хімічным рухавікам магутнасцю ў мільёны конскіх сіл. Менавіта яны вывелі Юрыя Гагарына ў яго гістарычны аблёт Зямлі. Менавіта на іх амерыканцы дасягнулі Месяца. Менавіта яны дазволілі чалавеку дацягнуцца аўтаматычнымі зондамі да Марса, Венеры, Меркурыя, Юпітэра і Сатурна. Але для поўнага заваявання Сонечнай сістэмы такіх рухавікоў недастаткова.
У будучыні з’явяцца новыя, больш зручныя і эфектыўныя. У першую чаргу — на аснове атамнага рэактара, прыстасаванага для касмічных мэт. Раскалёныя газы будуць вырывацца з соплаў атамнага касмаліта са значна большай хуткасцю, чым цяпер; таму такому караблю спатрэбіцца меншы запас паліва. Значыць, не трэба будзе разганяць лішні «баласт», і ў выніку хуткасці караблёў істотна ўзрастуць.
Ужо сёння навукоўцы тэарэтычна прапрацоўваюць розныя варыянты выкарыстання энергіі атама для касмічных падарожжаў. Напрыклад, вадкасны атамны рэактар дазволіць награваць вадарод да тэмпературы звыш 3000 °С. Цяга такога рухавіка можа ў 50 разоў перавышаць яго ўласную вагу.
Газавы атамны рэактар нагрэе вадарод ужо да 30 000 °С — хуткасць выцякання газу і магутнасць рухавіка значна ўзрастуць. А МГД-генератар на ядзерным паліве дасць цягу, якая ў 1000 разоў перавышае вагу ракеты. Хуткасць выцякання газаў дасягне 100 км/с. Ён зможа бесперапынна працаваць на працягу доўгіх месяцаў.
Наступны этап — ізатопны рухавік, які забяспечыць хуткасць выляту альфа-часціц каля 10 000 км/с. Цяга такога рухавіка можа ў мільён разоў перавысіць яго вагу, а час працы вызначаецца толькі перыядам паўраспаду абранага актыўнага ізатопа і складзе гады.
Усе гэтыя праекты пакуль носяць выключна тэарэтычны характар. Аднак іх укараненне ў практыку касманаўтыкі, відаць, адбудзецца не ў такім ужо далёкім будучым.
У перспектыве ж вымалёўваюцца пакуль яшчэ не зусім выразныя абрысы фотоннай ракеты, якая будзе разганяцца за кошт ціску святла. У яе аннігіляцыйным рухавіку будуць злучацца матэрыя і антыматэрыя, цалкам ператвараючыся ў выпраменьванне і выдзяляючы энергіі непараўнальна больш, чым любы іншы атамны працэс. Праўда, цяпер яшчэ занадта рана гаварыць пра практычнае выкарыстанне такіх рухавікоў: мы пакуль не навучыліся атрымліваць антыматэрыю ў хоць колькі-небудзь прыкметных колькасцях. Але не выключана, што менавіта фотонная ракета панясе чалавека да іншых планетных сістэм.
Аднак ракетамі — і хімічнымі, і ядзернымі — зусім не вычэрпваецца арсенал будучых заваёўнікаў космасу. Упэўненыя рукі канструктараў ужо прапрацоўваюць у дэталях значна больш экзатычныя транспартныя сродкі. Сярод іх — сонечныя ветразі, электрамагнітныя катапульты для дастаўкі матэрыялаў з Месяца, гравілёты, лазерны карабель — своеасаблівы касмічны «тралейбус», энергія да якога падаецца па тысячакіламетровым «провадзе» лазернага прамяня. Нарэшце, самы дзіўны праект — прапанаваны ленінградскім інжынерам Юрыем Арцутанавым «касмічны ліфт», з прыладай якога чытачы «ТМ» добра знаёмыя дзякуючы навукова-фантастычнаму рамана Артура Кларка «Фантаны раю», надрукаванаму ў мінулым годзе.
Як бы там ні было, пройдзе не так ужо шмат часу — і ў калязямную прастору змогуць штогод вылятаць (або падымацца на касмічных ліфтах) многія тысячы зямлян, пацвярджаючы прарочыя словы К. Э. Цыялкоўскага пра тое, што чалавецтва не застанецца вечна ў сваёй калысцы. Але мімаволі ўзнікае пытанне: навошта нам пакідаць такую прыгожую і гасцінную Зямлю?
Бо мы нарадзіліся на Зямлі. Тут жылі нашы продкі, якія стварылі ўсё тое, што мы называем чалавечай культурай, і «другую прыроду» побач з той, што на працягу мільёнаў гадоў упрыгожвала нашу блакітную планету. Куды ж нам ляцець ад такой прыгажосці?
Але ці застанецца яна назаўсёды? — сумняваюцца некаторыя прыхільнікі масавага выхаду ў космас. Бо хутка размнажаючаеся чалавецтва, маўляў, уварвалася ў запаведную сферу першароднай прыроды. Людзі парэзалі зямлю каналамі, аўтастрадамі і чыгункамі; спалілі і выкарчавалі лясы, стварыўшы бясконцыя прасторы палёў; бязлітасна забрудзілі воды рэк і азёр прамысловымі сцёкамі. Яны задымiлі атмасферу дымамі незлічоных вытворчасцяў, выхлапамі аўтамабіляў і рэактыўных самалётаў і нават замахнуліся на акіян, узвёўшы над ім нафтавыя вышкі і пусціўшы па ім супертанкеры, якія нярэдка церпяць катастрофы і пакрываюць тлустай плёнкай каласальныя «вадзяныя лёгкія» нашай планеты…
Праз зусім няшмат гадоў, лічаць названыя «энтузіясты касманаўтыкі», жыць на зямным шары стане немагчыма. Вычарпаўшы энергетычныя рэсурсы, запасы мінеральнай сыравіны і прэснай вады, атруціўшы паветра газам і дымам, чалавек будзе проста вымушаны перасяліцца ў космас, каб выратаваць сябе і сваё нашчадства…
Безумоўна, гэтым змрочным прароцтвам не наканавана спраўдзіцца. Чалавецтва ўжо сёння сур’ёзна задумваецца і пра захаванне старых і пошук новых крыніц энергіі, і пра ахову прыроды ад індустрыяльных уздзеянняў, і пра шкоду радыеактыўных адходаў, што ўзнікаюць падчас выпрабаванняў ядзерных бомбаў і працы атамных электрастанцый. Мы не дамо пакрыўдзіць «найлепшы з светаў». Ён ніколі не ператворыцца ў падабенства бязжыццёвага Марса — такую сабе планету-Пустыню з рэчышчамі высахлых рэк і фантастычных па памерах каньёнаў — слядамі старажытных патокаў, што зніклі ў незапамятныя часы…
Наша Зямля ў будучыні стане яшчэ прыгажэйшай, і масавы выхад у космас будзе азначаць зусім не ўцёкі, а імкненне да «святла і прасторы», кажучы словамі геніяльнага Цыялкоўскага. Космас неабходны людзям з-за яго неабсяжных прастораў, невычэрпных энергетычных і рудных рэсурсаў. І ўслед за запускам касмічных лабараторый, якія ўжо існуюць, людзі пяройдуць да будаўніцтва больш значных збудаванняў — спачатку невялікіх «эфірных паселішчаў», а потым і цэлых арбітальных гарадоў.
ПРАГУЛКА ПА ВУЛІЦАХ АСТРАГРАДА
 |
| Свярдлоўскі мастак-фантаст В. БУРМІСТРАЎ заняў першае месца ў конкурсе «Час — Прастора — Чалавек». На карціне «Кветкі неба» паказаны энергетычныя станцыі будучыні — своеасаблівы гібрыд прывязнога аэрастата і «касмічнага ліфта». А назва карціны — «Арбітальная касмічная станцыя „Інтэр-2007“» — гаворыць сама за сябе. |
Па якіх жа шляхах пойдзе гэтае грандыёзнае будаўніцтва? Сучасны этап — гэта лабараторыі на некалькі чалавек, касмічнае жыллё і рабочае месца для адважных даследчыкаў. У іх яшчэ адсутнічае замкнёны цыкл жыццезабеспячэння — у выпадку патрэбы «касмічны дом» пастаянна папаўняецца вадой, палівам, кіслародам, прадуктамі харчавання. Для стварэння замкнёнага цыклу на невялікай касмічнай станцыі няма ні дастатковага аб’ёму, ні энергетычных рэсурсаў.
Відавочна, колькасць такіх лабараторый будзе бесперапынна расці, а іх памеры — павялічвацца, каб касманаўтам было зручней жыць і працаваць на арбіце. Новыя станцыі прымуць на борце дзясяткі спецыялістаў. Іх насельніцтва (паняцце «экіпаж», відавочна, ужо не падыходзіць) будзе перыядычна абнаўляцца, як гэта робіцца ў Антарктыдзе або на дрэйфуючых станцыях «Паўночны полюс». Навукоўцы працуюць там у найцяжэйшых кліматычных умовах пэўны час, а затым вяртаюцца на Вялікую зямлю для навуковага аналізу атрыманых даных. Такім жа чынам вернуцца на Зямлю і касманаўты арбітальных паселішчаў, прапрацаваўшы ў адкрытай прасторы, магчыма, некалькі гадоў.
З цягам гадоў паўстане пытанне і аб стварэнні астраполісаў — сапраўдных касмічных гарадоў з насельніцтвам, што дасягае дзясяткаў і сотняў тысяч жыхароў. Але нават у такіх цэнтрах людзі, хутчэй за ўсё, будуць знаходзіцца толькі часова, выконваючы канкрэтнае даследчае або вытворчае заданне. Жыць пастаянна ўсё ж лепш на нашай цудоўнай Зямлі, якая надзяліла нас блакітным небам, зялёнымі прасторамі, свежасцю паветра і вады.
Але астраград таксама патрэбны планеце — як яе аванпост, вылучаны ў Сусвет. Тут будуць працаваць самыя незвычайныя заводы — уся тэхнічная вытворчасць пойдзе ва ўмовах невагомасці і поўнага вакууму. Атрымаць такія ўмовы на Зямлі немагчыма, але яны неабходныя для вырабу сплаваў з цудоўнымі ўласцівасцямі, звышчыстых паўправаднікоў, крышталяў для лазернай оптыкі і многіх іншых матэрыялаў, патрэбных тэхніцы заўтрашняга дня.
Як можа выглядаць пазамасфернае паселішча даследчыкаў і выпрабавальнікаў? Будзем зыходзіць з таго, што, нягледзячы на невагомасць і адсутнасць натуральнай атмасферы, у «эфірных гарадах» павінны стварацца ўмовы, максімальна блізкія да звыклых, зямных. Значыць, тут непрымальныя цесныя металічныя шары або цыліндры, з якіх калісьці кампанаваліся першыя касмічныя лабараторыі. Тут з’явяцца і жаданы для чалавека прастор, і пастаянна свежае паветра, і штучныя ландшафты. Усе цыклы жыццезабеспячэння, зразумела, будуць замкнёнымі.
У жылой зоне неабходна стварыць і штучную цяжкасць — бо невагомасць, як мы цяпер ведаем, добрая толькі для навукі і вытворчасці. Давядзецца паламаць галаву і над такімі праблемамі, якія мы, зямляне, вырашаем, не задумваючыся. Напрыклад, абавязкова трэба прадугледзець магчымасць заняткаў спортам — як традыцыйнымі відамі, так і новымі, якія з’явяцца ў спецыфічных умовах космасу.
Так што задачы перад будучымі астраградбудаўнікамі стаяць грандыёзныя. Але яны, безумоўна, выканальныя. Прычым матэрыялы для «нябесных будоўляў» дасць не толькі Зямля. З энергетычных меркаванняў выгадней дастаўляць іх з Месяца, а таксама з астэроідаў, якіх вельмі шмат у Сонечнай сістэме.
Згодна з адным з найбольш цікавых праектаў, астраполіс выконваецца ў выглядзе гіганцкага цыліндра дыяметрам у некалькі кіламетраў. Ён круціцца вакол сваёй падоўжнай восі — узнікаючая пры гэтым цэнтрабежная сіла прыціскае людзей і розныя прадметы да яго ўнутранай паверхні, тым самым ствараецца штучная гравітацыя. Цалкам верагодна, жыхары астрагарада аддадуць перавагу таму, каб яна, у параўнанні з зямной, была меншай. Але не настолькі, каб у арганізме чалавека адбыліся якія-небудзь фізіялагічныя змены.
Вялікую частку ўнутранай паверхні гіганцкага цыліндра пакрые штучная глеба, на якую высадзяць дрэвы і травы. Што да сельскагаспадарчых раслін, то іх, хутчэй за ўсё, будуць вырошчваць на спецыяльных гідрапонных плантацыях. Частку паверхні цыліндра зоймуць велізарныя вокны-вітрыны, якія свабодна прапускаюць святло, але надзейна затрымліваюць розныя смяротныя выпраменьванні.
Акрамя палёў і паркаў, на ўнутранай паверхні астрагарада размесцяцца казачныя аранжарэі, спартыўныя пляцоўкі, нават невялікія азёры і рэчкі. Спецыяльныя месцы будуць адведзены для ўзвядзення жылых будынкаў. І наўрад ці яны будуць нагадваць каму-небудзь сённяшнія новабудоўлі — шматпавярховыя дамы, амаль неадрозныя адзін ад аднаго.
Вось дзе раскрыецца сапраўдны прастор для творчай думкі архітэктараў і мастакоў, стваральнікаў прыгажосці і сапраўднага ўтульку! Магчыма, яны аддадуць перавагу дамам-сотам, раскрытым насустрач сонцу і свежаму паветру; магчыма, невялікім індывідуальным катэджам з садовымі ўчасткамі і кветнікамі. Як бы там ні было, ясна адно: у жылых кварталах касмічных гарадоў не застанецца нічога ад таго застылага стандарту, які так не даспадобы нам сёння.
Відавочна, колькасць такіх лабараторый будзе бесперапынна расці, а іх памеры — павялічвацца, каб касманаўтам было зручней жыць і працаваць на арбіце. Новыя станцыі прымуць на борце дзясяткі спецыялістаў. Іх насельніцтва (паняцце «экіпаж», відавочна, ужо не падыходзіць) будзе перыядычна абнаўляцца, як гэта робіцца ў Антарктыдзе або на дрэйфуючых станцыях «Паўночны полюс». Навукоўцы працуюць там у найцяжэйшых кліматычных умовах пэўны час, а затым вяртаюцца на Вялікую зямлю для навуковага аналізу атрыманых даных. Такім жа чынам вернуцца на Зямлю і касманаўты арбітальных паселішчаў, прапрацаваўшы ў адкрытай прасторы, магчыма, некалькі гадоў.
З цягам гадоў паўстане пытанне і аб стварэнні астраполісаў — сапраўдных касмічных гарадоў з насельніцтвам, што дасягае дзясяткаў і сотняў тысяч жыхароў. Але нават у такіх цэнтрах людзі, хутчэй за ўсё, будуць знаходзіцца толькі часова, выконваючы канкрэтнае даследчае або вытворчае заданне. Жыць пастаянна ўсё ж лепш на нашай цудоўнай Зямлі, якая надзяліла нас блакітным небам, зялёнымі прасторамі, свежасцю паветра і вады.
Але астраград таксама патрэбны планеце — як яе аванпост, вылучаны ў Сусвет. Тут будуць працаваць самыя незвычайныя заводы — уся тэхнічная вытворчасць пойдзе ва ўмовах невагомасці і поўнага вакууму. Атрымаць такія ўмовы на Зямлі немагчыма, але яны неабходныя для вырабу сплаваў з цудоўнымі ўласцівасцямі, звышчыстых паўправаднікоў, крышталяў для лазернай оптыкі і многіх іншых матэрыялаў, патрэбных тэхніцы заўтрашняга дня.
Як можа выглядаць пазамасфернае паселішча даследчыкаў і выпрабавальнікаў? Будзем зыходзіць з таго, што, нягледзячы на невагомасць і адсутнасць натуральнай атмасферы, у «эфірных гарадах» павінны стварацца ўмовы, максімальна блізкія да звыклых, зямных. Значыць, тут непрымальныя цесныя металічныя шары або цыліндры, з якіх калісьці кампанаваліся першыя касмічныя лабараторыі. Тут з’явяцца і жаданы для чалавека прастор, і пастаянна свежае паветра, і штучныя ландшафты. Усе цыклы жыццезабеспячэння, зразумела, будуць замкнёнымі.
У жылой зоне неабходна стварыць і штучную цяжкасць — бо невагомасць, як мы цяпер ведаем, добрая толькі для навукі і вытворчасці. Давядзецца паламаць галаву і над такімі праблемамі, якія мы, зямляне, вырашаем, не задумваючыся. Напрыклад, абавязкова трэба прадугледзець магчымасць заняткаў спортам — як традыцыйнымі відамі, так і новымі, якія з’явяцца ў спецыфічных умовах космасу.
Так што задачы перад будучымі астраградбудаўнікамі стаяць грандыёзныя. Але яны, безумоўна, выканальныя. Прычым матэрыялы для «нябесных будоўляў» дасць не толькі Зямля. З энергетычных меркаванняў выгадней дастаўляць іх з Месяца, а таксама з астэроідаў, якіх вельмі шмат у Сонечнай сістэме.
Згодна з адным з найбольш цікавых праектаў, астраполіс выконваецца ў выглядзе гіганцкага цыліндра дыяметрам у некалькі кіламетраў. Ён круціцца вакол сваёй падоўжнай восі — узнікаючая пры гэтым цэнтрабежная сіла прыціскае людзей і розныя прадметы да яго ўнутранай паверхні, тым самым ствараецца штучная гравітацыя. Цалкам верагодна, жыхары астрагарада аддадуць перавагу таму, каб яна, у параўнанні з зямной, была меншай. Але не настолькі, каб у арганізме чалавека адбыліся якія-небудзь фізіялагічныя змены.
Вялікую частку ўнутранай паверхні гіганцкага цыліндра пакрые штучная глеба, на якую высадзяць дрэвы і травы. Што да сельскагаспадарчых раслін, то іх, хутчэй за ўсё, будуць вырошчваць на спецыяльных гідрапонных плантацыях. Частку паверхні цыліндра зоймуць велізарныя вокны-вітрыны, якія свабодна прапускаюць святло, але надзейна затрымліваюць розныя смяротныя выпраменьванні.
Акрамя палёў і паркаў, на ўнутранай паверхні астрагарада размесцяцца казачныя аранжарэі, спартыўныя пляцоўкі, нават невялікія азёры і рэчкі. Спецыяльныя месцы будуць адведзены для ўзвядзення жылых будынкаў. І наўрад ці яны будуць нагадваць каму-небудзь сённяшнія новабудоўлі — шматпавярховыя дамы, амаль неадрозныя адзін ад аднаго.
Вось дзе раскрыецца сапраўдны прастор для творчай думкі архітэктараў і мастакоў, стваральнікаў прыгажосці і сапраўднага ўтульку! Магчыма, яны аддадуць перавагу дамам-сотам, раскрытым насустрач сонцу і свежаму паветру; магчыма, невялікім індывідуальным катэджам з садовымі ўчасткамі і кветнікамі. Як бы там ні было, ясна адно: у жылых кварталах касмічных гарадоў не застанецца нічога ад таго застылага стандарту, які так не даспадобы нам сёння.
 |
| Так уяўляюцца мастакам-фантастам Г. ЦІШЧЭНКУ (уверсе) і В. БУРМІСТРАВУ (унізе) будучыя прамысловыя прадпрыемствы на Месяцы і на калялпланетных арбітах. |
 |
Непадалёк ад жылых раёнаў размесцяцца навуковыя і адміністрацыйныя ўстановы. А прамысловую вытворчасць, аўтаматызаваную настолькі, што яна не патрабуе прамога чалавечага ўмяшання, мэтазгодна размясціць у невагомасці — на падоўжнай восі астрагарада, высока над галовамі яго жыхароў. Тут знойдуць сабе месца ліцейныя і зварачныя цэхі, магутныя кандыцыянеры, устаноўкі па рэгенерацыі вады і паветра.
Ну а цэнтры тарцовых частак кручальнага цыліндра зоймуць касмічныя вакзалы. Адсюль будуць стартаваць міжпланетныя караблі далёкага следавання, а таксама грузавыя «паромы», што будуць дастаўляць на Зямлю кантэйнеры з найкаштоўнейшымі крышталямі і сплавамі.
Па ўсёй знешняй паверхні астраполіса (натуральна, за выключэннем велізарных «вокнаў») размесцяцца сонечныя батарэі, неабходныя для забеспячэння яго энергіяй. А калі іх каласальнай плошчы ў нейкі момант акажыцца недастаткова, на дапамогу прыйдзе рэзервовая АЭС, размешчаная на восі цыліндра, непадалёк ад прамысловых прадпрыемстваў. Калі ж энергія будзе выпрацоўвацца з лішкам, магутны лазерны прамень або паток высокачастотнага выпраменьвання пераправіць гэты лішак на Зямлю.
Зразумела, нельга паручыцца, што астраградбудаўнікі абавязкова спыняцца на гэтым праекце. Магчымыя і іншыя канструкцыі. Конус з празрыстай асновай, пастаянна звернутай да Сонца, або доўгі ланцужок злучаных магнітнай дарогай 100-метровых «пацерак», магчыма, нават які абгінае планету і замкнёны ў кальцо, падобна сатурнавага, або нешта яшчэ больш незвычайнае. Ясна адно — астрагарады будуць.
Не «кансервавыя банкі для людзей», а гарады святла і радасці, шчаслівай працы і яркага жыцця — сапраўдныя спадарожнікі цудоўнай Зямлі, роднай планеты, на якую заўсёды можна вярнуцца, завяршыўшы запланаваныя работы. Або проста злятаць у адпачынак.
Ну а цэнтры тарцовых частак кручальнага цыліндра зоймуць касмічныя вакзалы. Адсюль будуць стартаваць міжпланетныя караблі далёкага следавання, а таксама грузавыя «паромы», што будуць дастаўляць на Зямлю кантэйнеры з найкаштоўнейшымі крышталямі і сплавамі.
Па ўсёй знешняй паверхні астраполіса (натуральна, за выключэннем велізарных «вокнаў») размесцяцца сонечныя батарэі, неабходныя для забеспячэння яго энергіяй. А калі іх каласальнай плошчы ў нейкі момант акажыцца недастаткова, на дапамогу прыйдзе рэзервовая АЭС, размешчаная на восі цыліндра, непадалёк ад прамысловых прадпрыемстваў. Калі ж энергія будзе выпрацоўвацца з лішкам, магутны лазерны прамень або паток высокачастотнага выпраменьвання пераправіць гэты лішак на Зямлю.
Зразумела, нельга паручыцца, што астраградбудаўнікі абавязкова спыняцца на гэтым праекце. Магчымыя і іншыя канструкцыі. Конус з празрыстай асновай, пастаянна звернутай да Сонца, або доўгі ланцужок злучаных магнітнай дарогай 100-метровых «пацерак», магчыма, нават які абгінае планету і замкнёны ў кальцо, падобна сатурнавага, або нешта яшчэ больш незвычайнае. Ясна адно — астрагарады будуць.
Не «кансервавыя банкі для людзей», а гарады святла і радасці, шчаслівай працы і яркага жыцця — сапраўдныя спадарожнікі цудоўнай Зямлі, роднай планеты, на якую заўсёды можна вярнуцца, завяршыўшы запланаваныя работы. Або проста злятаць у адпачынак.
ПАСЕЛІШЧЫ НА СЕЛЕНЕ
Выхад людзей у Сусвет напэўна не завершыцца стварэннем «эфірных гарадоў» паводле Цыялкоўскага. Другой прыступкай на лесвіцы, што вядзе ў бясконцасць, безумоўна, стане спрадвечны спадарожнік Зямлі — Месяц. Ужо сёння па мёртвай паверхні гэтага нябеснага цела прайшлі першыя самарухомыя экіпажы — савецкія «Лунахóды» і амерыканскія луномабілі з пасажырамі. А калі-небудзь тут з’явіцца першая каланія «пасяленцаў Селены». (Як вядома, гэта адно з шматлікіх імёнаў «срэбнага шара».) Абапіраючыся на шматгадовы досвед антарктычных даследаванняў, яе нялёгка ўявіць ужо цяпер.
Нялёгкая праца ў Антарктыдзе. Жорсткія маразы, што часам дасягаюць мінус 80 °C, амаль поўная адсутнасць якога-небудзь жыцця, суцэльны ледзяны панцыр таўшчынёй у некалькі кіламетраў… Тым не менш тут паспяхова працуюць энтузіясты з розных краін свету. У льдах пабудаваны ўцепленыя жыллёвыя памяшканні, узведзены склады харчавання і паліва. Расчышчаны аэрадромы, распрацавана ўласная, прыстасаваная да мясцовых умоў транспартная тэхніка.
Прырода Месяца яшчэ больш суровая. Тут тэмпература падае ноччу да мінус 150 °C, а днём падымаецца да плюс 130 °C. Тут няма ні снегу, ні лёду — толькі мёртвыя камяні. Пологія горы, кратары ад падзення метэарытаў і адносна роўныя ўчасткі «мораў».
А галоўнае — на Месяцы няма ні паветра, ні вады.
Але і тут можна з поспехам пабудаваць жыллё, сцены і дах якога абароняць чалавека ад холаду і спёкі, ад метэарытаў і касмічных выпраменьванняў.
З вялікай верагоднасцю першыя жылыя і рабочыя памяшканні размесцяцца ніжэй за ўзровень грунту. Мінуўшы спецыяльны шлюз і вызваліўшыся ад скафандра, месячны «зімоўшчык» апынецца ў камфортных зямных умовах.
Мясцовае насельніцтва не будзе адчуваць недахопу ў энергіі — яе забяспечаць атамныя і сонечныя электрастанцыі. Па перарэзаных кратэрамі раўнінах будуць рухацца самаходныя экіпажы, падобныя і да свайго «прадка» — «Лунахóда-1», і да арктычных і антарктычных «калег». Побач з каланіяй размесціцца невялікі касмадром. З цягам часу на Месяцы з’явяцца і ўласныя прамысловыя прадпрыемствы — трэба думаць, ён багаты карыснымі выкапнямі, што залягаюць недалёка ад паверхні. Менавіта тутэйшыя металургічныя заводы будуць пакрываць патрэбы арбітальных астрагарадоў.
Калі-небудзь тут будуць жыць сотні тысяч, а то і мільёны людзей. Многія старажытныя цыркі, накрыўшыся празрыстымі купаламі, ператворацца ў квітнеючыя аазісы. Хуткасныя дарогі злучаць разрозненыя фарпосты чалавечай цывілізацыі ў адзінае цэлае. А потым, магчыма, паўстане пытанне і аб стварэнні тут нармальнай атмасферы — бо магутнасць чалавека камуністычнай будучыні бязмежная. На змену першапраходцам прыйдзе новае пакаленне — карэнныя месячныя жыхары, сапраўдныя «селеніты». Не выключана, што яны нават знешне будуць адрознівацца ад нас. І цалкам верагодна, што менавіта яны стануць ініцыятарамі пераўтварэння іншых планет Сонечнай сістэмы.
Але нават калі жыццё на Месяцы стане лёгкім і паўнакроўным, калі яго глеба зазелянее, а неба над галавой стане блакітным ад адноўленай атмасферы, нават тады найлепшым і найпрыгажэйшым з светаў застанецца наша Зямля — сапраўдная калыска чалавецтва.
Нялёгкая праца ў Антарктыдзе. Жорсткія маразы, што часам дасягаюць мінус 80 °C, амаль поўная адсутнасць якога-небудзь жыцця, суцэльны ледзяны панцыр таўшчынёй у некалькі кіламетраў… Тым не менш тут паспяхова працуюць энтузіясты з розных краін свету. У льдах пабудаваны ўцепленыя жыллёвыя памяшканні, узведзены склады харчавання і паліва. Расчышчаны аэрадромы, распрацавана ўласная, прыстасаваная да мясцовых умоў транспартная тэхніка.
Прырода Месяца яшчэ больш суровая. Тут тэмпература падае ноччу да мінус 150 °C, а днём падымаецца да плюс 130 °C. Тут няма ні снегу, ні лёду — толькі мёртвыя камяні. Пологія горы, кратары ад падзення метэарытаў і адносна роўныя ўчасткі «мораў».
А галоўнае — на Месяцы няма ні паветра, ні вады.
Але і тут можна з поспехам пабудаваць жыллё, сцены і дах якога абароняць чалавека ад холаду і спёкі, ад метэарытаў і касмічных выпраменьванняў.
З вялікай верагоднасцю першыя жылыя і рабочыя памяшканні размесцяцца ніжэй за ўзровень грунту. Мінуўшы спецыяльны шлюз і вызваліўшыся ад скафандра, месячны «зімоўшчык» апынецца ў камфортных зямных умовах.
Мясцовае насельніцтва не будзе адчуваць недахопу ў энергіі — яе забяспечаць атамныя і сонечныя электрастанцыі. Па перарэзаных кратэрамі раўнінах будуць рухацца самаходныя экіпажы, падобныя і да свайго «прадка» — «Лунахóда-1», і да арктычных і антарктычных «калег». Побач з каланіяй размесціцца невялікі касмадром. З цягам часу на Месяцы з’явяцца і ўласныя прамысловыя прадпрыемствы — трэба думаць, ён багаты карыснымі выкапнямі, што залягаюць недалёка ад паверхні. Менавіта тутэйшыя металургічныя заводы будуць пакрываць патрэбы арбітальных астрагарадоў.
Калі-небудзь тут будуць жыць сотні тысяч, а то і мільёны людзей. Многія старажытныя цыркі, накрыўшыся празрыстымі купаламі, ператворацца ў квітнеючыя аазісы. Хуткасныя дарогі злучаць разрозненыя фарпосты чалавечай цывілізацыі ў адзінае цэлае. А потым, магчыма, паўстане пытанне і аб стварэнні тут нармальнай атмасферы — бо магутнасць чалавека камуністычнай будучыні бязмежная. На змену першапраходцам прыйдзе новае пакаленне — карэнныя месячныя жыхары, сапраўдныя «селеніты». Не выключана, што яны нават знешне будуць адрознівацца ад нас. І цалкам верагодна, што менавіта яны стануць ініцыятарамі пераўтварэння іншых планет Сонечнай сістэмы.
Але нават калі жыццё на Месяцы стане лёгкім і паўнакроўным, калі яго глеба зазелянее, а неба над галавой стане блакітным ад адноўленай атмасферы, нават тады найлепшым і найпрыгажэйшым з светаў застанецца наша Зямля — сапраўдная калыска чалавецтва.
ВАСІЛЬ ДЗМІТРЫЕЎ