...Раніца 15 верасня 1916 года для нямецкіх салдат, што размясціліся каля вёскі Флер-Курсле, якая ляжыць на берагах ракі Сома, здавалася, не прадказвала нічога нечаканага.
З канца ліпеня англічане спрабавалі прарваць нямецкія пазіцыі, але безвынікова. Гэта быў сапраўдны пекла: на кожны метр фронту абрушваўся лівень снарадаў! Але як толькі густыя ланцугі англійскай пяхоты выходзілі з сваіх акопаў і імкнуліся наперад, нямецкія салдаты выбіраліся з бліндажоў і ўсталёўвалі кулямёты. Тыя, што ішлі ў атаку, былі безабаронныя, і кулямётныя чэргі косілі іх сотнямі. Часам "томмі" удавалася прасунуцца на некалькі сотняў метраў, але амаль заўсёды вельмі дарагой цаной. Што ж замінала шматлікім палкам дасягнуць вырашальнага поспеху? Акопы, дротавыя загароды і галоўнае — кулямёт, які тады безраздзельна панаваў на палях бітваў. Вялікія страты ў жывой сіле прымусілі салдат літаральна закопвацца ў зямлю. У выніку фронт ператварыўся ў суцэльную "застылую" лінію акопаў — ад Ла-Манша да Швейцарыі.
Бакі, што ваявалі, спрабавалі праламаць фронт, перш за ўсё з дапамогай артылерыі. Але знішчыць усіх салдат праціўніка не змаглі нават грандыёзныя артпадрыхтоўкі. Такое бяссілле сродкаў наступлення перад сродкамі абароны называлася "пазіцыйным тупіком".
Нямецкія салдаты ведалі: калі вытрымаць артылерыйскі абстрэл, дачакацца атакі ворага — кулямёт сябе пакажа.
Так вось, у тую раніцу немцы ўбачылі, як з англійскіх пазіцый па разбураным полі да іх павольна рухаліся дзіўныя машыны ў суправаджэнні пяхоты. Пры першым сутыкненні высветлілася, што гэтыя пачвары неўразлівыя для куль. І тады немцаў ахапіла паніка.
Гэтыя громаздкія і павольныя машыны і былі першымі танкамі, апрабаванымі ў баі. Яны рухаліся ў баявых парадках пяхоты, пераадольвалі акопы і дротавыя загароды, душылі варожыя кулямёты. Усяго ў атаке ўдзельнічалі 18 машын. І тым не менш за некалькі гадзін на фронце шырынёй 5 км яны прасунуліся ўглыб на 5 км. Вось ён — выхад з "пазіцыйнага тупіка"!
...У кастрычніку 1914 года англійскі палкоўнік Э.О. Свінтан звярнуўся ў ваеннае міністэрства з праектам такой машыны. Пасля доўгіх волакаў яго прапанову ўхвалілі. А ў верасні 1915 года была выпрабавана першая англійская баявая машына "Маленькі Вілі", названая ў гонар канструктара інжынера Вільсана. Па сутнасці, яна была браняваным трактарам. 28 верасня выпрабоўваўся ўжо іншы варыянт — "Вялікі Вілі", які стаў прататыпам першага англійскага баявога танка. Ён быў апрабаваны 30 студзеня 1916 года і пад маркай MkI прыняты на ўзбраенне.
У гады Першай сусветнай вайны англічане будавалі пераважна цяжкія танкі (вагай больш за 20 т) асаблівай, толькі ім уласцівым формы. Гэтыя машыны павінны былі пераадольваць не толькі шырокія равы, акопы, варонкі, але і вертыкальныя перашкоды. Таму гусеніцы танкаў мелі вельмі вялікую апорную паверхню і даволі значную вышыню зачаплення, і менавіта таму ў англійскіх танкаў гусеніцы ахоплівалі корпус. Пры такой кампанове корпуса ўзбраенне размяшчалася толькі ў баках паміж верхняй і ніжняй галінамі гусеніц. Каб гарматы і кулямёты маглі весці агонь наперад або назад, канструктары адвялі ім месца ў бакавых рубках (спонсонах).
Праект звышцяжкога танка інжынера В.Д. Мендзялеева
І хоць першым рэальным танкам, што праявіў сябе ў баі, быў англійскі, сама ідэя яго стварэння належыць рускім канструктару В. Д. Мендзялееву (1886–1922 гг.). Яго машына важыла 170 т, была ўзброена 120-мм гарматай і абаронена 150-мм браняй. Гэты праект, прапанаваны ў 1911 годзе, так і не быў прыняты тэхнічным камітэтам царскай арміі.
Танк MkI быў няўклюдны. Да яго корпуса ззаду мацавалася двухколавая каляска (так званыя хвастовыя колы). Пры нацяжэнні тросаў знутры танка яна паварочвалася і прымушала паварочвацца машыну.
Наступныя мадыфікацыі — MkII і MkIII — ужо не мелі хвастовых колаў, аднак кіраванне заставалася вельмі складаным. Недарэмна танкі абслугоўвалі, апроч чатырох стралкоў, яшчэ чатыры чалавекі — вадзіцель, камандзір, які кіраваў тармазамі гусеніц, і два трансмісійшчыкі (працавалі на бартавых каробках перадач).
З красавіка 1917 года на ўзбраенне паступаюць танкі MkIV з мацнейшай браняй. Справа ў тым, што немцы не засталіся ў даўгу: у іх з’явіліся бранябойныя кулі.
Пасля бітвы на рацэ Сома англічане яшчэ некалькі разоў выкарыстоўвалі танкі, аднак у малых колькасцях, ды і мясцовасць, дзе планаваліся танкавыя атакі, была не зусім прыдатная. Таму новыя машыны не змаглі праявіць сябе як след. І невыпадкова танкі набылі нямала праціўнікаў, што патрабавалі спыніць дарагія эксперыменты. Існаванне танкавых войскаў ставілася пад сумнеў. Гэта выдатна разумеў і англійскі брыгадны генерал Элліс, які на світанні 20 лістапада 1917 года асабіста павёў сваіх танкістаў у атаку.
Аперацыя разгортвалася каля Камбрэ — горада на поўначы Францыі. Тут для прарыву нямецкай «лініі Гіндэнбурга» былі ўтай узмоцнена сабраныя шэсць пяхотных дывізій і тры танкавыя брыгады (378 машын). Упершыню для машын была выбрана прыдатная (танкадаступная) мясцовасць, і ўпершыню яны выкарыстоўваліся масава. Атака пачалася раптоўна. І неўзабаве фронт быў прарваны на 16 км. За некалькі гадзін англічане прасунуліся ўглыб на 9 км. Гэта быў велізарны поспех. Так танкі заваявалі прызнанне, дапамаглі англічанам выйсці з "пазіцыйнага тупіка".
Да канца вайны англічане паспелі выпусціць і танкі MkV. На іх стаялі 4-ступенчатая планетарная каробка пераключэння перадач (КПП) сістэмы Вільсана і спецыяльны танкавы матор Рыкарда. Цяпер машынай ужо кіраваў адзін чалавек — адпала патрэба ў бартавых КПП.
Немцы пачалі будаваць шырокія (да 4 м) супрацьтанкавыя равы. У адказ на гэта брытанскія ваенныя спецыялісты павялічылі даўжыню машын.
Вершынай цяжкіх танкаў Першай сусветнай вайны быў MkVIII. Ён меў вялікую даўжыню корпуса. Аднак да канца вайны было выпушчана ўсяго сем машын. У баі яны так і не былі апрабаваны.
Танкі MkIV і MkV — асноўныя англійскія танкі Першай сусветнай вайны. Танкі MkV у складзе войск белагвардзейцаў і інтэрвентаў ваявалі на савецкай зямлі, некалькі з іх былі захоплены Чырвонай Арміяй і пад назвай «танкі Рыкарда» знаходзіліся на ўзбраенні да 1930 года.
3. Англійскі цяжкі танк MkI. Баявая маса — 28,4 т. Экіпаж — 8 чал. Узбраенне — 5 кулямётаў. Таўшчыня брані — 12 мм лоб корпуса, 10 мм борт. Русель — "Даймлер", 105 к.с. Хуткасць па шашы — 6 км/г. Запас ходу па шашы — 37 км.
4. Англійскі цяжкі танк MkV. Баявая маса — 34 т. Экіпаж — 8 чал. Узбраенне — дзве 57-мм гарматы, 4 кулямёты. Таўшчыня брані — 15 мм лоб корпуса, 10 мм борт. Русель — "Рыкарда", 150 к.с. Хуткасць па шашы — 7,5 км/г. Запас ходу па шашы — 64 км.
5. Англа-амерыканскі танк MkVIII. Баявая маса — 39 т. Экіпаж — 8 чал. Узбраенне — дзве 57-мм гарматы, 5 кулямётаў. Таўшчыня брані — 16 мм лоб корпуса і борт. Русель — "Ліберці", 338 к.с. Хуткасць па шашы — 13 км/г. Запас ходу па шашы — 80 км.
Уверсе: Танк В. Д. Мендзялеева. Баявая маса — 173 т. Экіпаж — 8 чал. Узбраенне — адна 120-мм гармата, адзін кулямёт. Таўшчыня брані — 150 мм лоб корпуса, 100 мм борт. Магутнасць рухавіка — 250 к.с. Хуткасць па шашы — 24 км/г.