24 красавіка 1918 года вялікае нямецкае наступленне на Захадзе было ў самым разгары.
У раёне вёскі Вілер-Бретанё аддзяленне англійскіх цяжкіх танкаў MkV (два кулямётныя і адзін гарматны) паспрабавала контратакаваць нямецкія пазіцыі. Але калі машыны, падтрыманыя пяхотай, наблізіліся да вёскі, насустрач ім выйшлі тры варожыя танкі. Яны выглядалі яшчэ больш грувасткімі і няўклюднымі, чым брытанскія.
Камандзір аддзялення зразумеў, што гэтым разам яму давядзецца змагацца з «браняваным» праціўнікам. У пачатку бою англічан пераследавалі няўдачы: снарады ніяк не траплялі ў мэту. А тым часам нямецкія машыны ўзяліся за кулямётныя танкі праціўніка, якія апынуліся перад імі цалкам бездапаможнымі. На дапамогу ім кінуўся гарматны танк. Каб павысіць дакладнасць стральбы, яго камандзір рызыкнуў весці агонь з месца. Але рызыка апраўдала сябе: тры стрэлы — і нямецкі танк выбыў са строю. Два астатнія тым часам зніклі. Аднак і «англічаніну» дасталося...
Пасля гэтага бою большасць танкаў брытанскай арміі была пераўзброена. Кулямётны спонсон на іх замянілі на гарматны.
Такім чынам, баявыя машыны з’явіліся і ў нямецкіх войсках. Але Германію апярэдзіла Францыя. Бацькам французскіх «сухапутных браняносцаў» лічыцца палкоўнік Ж. Эцьен. Восенню 1915 года ён прапанаваў праект танка і атрымаў падтрымку галоўнакамандуючага французскай арміі генерала Ж. Жофра. Даведаўшыся, што фірма «Шнейдэр» не навічок у гэтай галіне, Эцьен дамогся таго, што ў студзені 1916 года яна атрымала заказ на вытворчасць 400 машын. Галоўны інжынер фірмы Э. Брыё яшчэ ў снежні 1915 года правёў паспяховыя выпрабаванні бранявання амерыканскага трактара «Холт».
Атрымаўшы заказ на распрацоўку серыйнага ўзору, ён адмовіўся ад выкарыстання трактарнай базы, але захаваў у сваім танку многія тэхнічныя рашэнні амерыканцаў — у прыватнасці, канструкцыю хадавой часткі і падвескі, а таксама задняе размяшчэнне вядучага кола.
Начальнік армейскага ўпраўлення матарызацыі (пакрыўдзіўшыся на палкоўніка Эцьена за тое, што той «абышоў» яго і звярнуўся непасрэдна да галоўнакамандуючага) даручыў іншай фірме — «Сен-Шамон» — пабудаваць уласны танк. Выпадкова ці не, але колькасць машын у заказе была таксама 400. Спецыялісты фірмы ўзялі за аснову ўсё той жа трактар «Холт».
Першы танк фірмы «Шнейдэр», які атрымаў назву СА — штурмавая машына, быў гатовы ў верасні 1916 года. «Сен-Шамон» адстаў на некалькі месяцаў. Вонкава французскія «браняносцы» мала нагадвалі англійскія. Іх гусеніцы не ахоплівалі корпус, а размяшчаліся па баках або пад ім. Хадавая частка была падвешана на спецыяльных спружынах, што было вялікай перавагай і палягчала працу экіпажа. Аднак з-за таго, што пярэдняя частка корпуса моцна навісала над гусеніцамі, праходнасць была вельмі нізкай. Яны не маглі пераадольваць нават нязначныя перашкоды. Асабліва гэтым цярпелі танкі «Сен-Шамон», у якіх (для пераадолення больш шырокіх рвоў) даўжыню апорнай паверхні гусеніц павялічылі амаль удвая ў параўнанні з амерыканскім трактарам. Павольныя, яны мелі нязначны запас ходу.
Танкі «Сен-Шамон» мелі электратрансмісію: ток, што выпрацоўваўся генератарам, паступаў на два электрарухавікі — па адным на кожную гусеніцу. З-за гэтага вага павялічылася. Няўдала размешчанае ўзбраенне абмяжоўвала сектар агню: гармата «Шнейдэра», вымушана ўсталяваная ў насавой частцы справа (рухавік знаходзіўся злева), магла весці агонь толькі ў межах 20°; кулямёты размяшчаліся не ў спонсонах, як у англічан, а ў шаровых устаноўках па баках. Гэта не дазваляла весці агонь проста па курсе. У «Сен-Шамона» было на два кулямёты больш, таму і экіпаж павялічыўся.
Пярэдняя частка корпуса машыны фірмы «Шнейдэр» нагадвала нос карабля; тут мацавалася прыстасаванне для разразання драцяных загарод. Адначасова яно палягчала пераадоленне рвоў.
І ўсё ж, нягледзячы на ўсе недахопы, вырабы «Шнейдэра» і «Сен-Шамона» ваявалі. Першы бой французскіх «браняносцаў» 16 красавіка 1917 года быў не вельмі ўдалым: з 132 танкаў абедзвюх марак 76 былі страчаныя ад агню праціўніка, а 45 сапсаваліся. Аднак яны паспрыялі поспеху французскага наступлення 18 ліпеня 1918 года паміж рэкамі Эн і Марна. У гэтых баях «шнейдары» і «сен-шамоны» хутчэй выконвалі ролю самаходнай артылерыі. Пасля таго як пяхота займала першую лінію нямецкіх акопаў, танкі, што падцягваліся, адкрывалі агонь па другой і трэцяй лініях, якія часта былі недасяжнымі для палявой артылерыі французаў.
А якімі ж былі нямецкія баявыя гусенічныя машыны, што выйшлі на палі сражэнняў у канцы Першай сусветнай вайны? У кастрычніку 1916 года, пасля бою на рацэ Сомме, германскае ваеннае міністэрства даручыла фірме «Брэмерваген» стварыць танк. Улетку 1917 года былі гатовыя першыя 10 А7V (усяго пабудавана 20). Яны мелі больш тоўстую бранявую абшыўку і некалькі большую хуткасць, чым англійскія, а таксама падвешаную хадавую частку. Але праходнасць іх была не лепшай, чым у французскіх. Для забеспячэння кругавога абстрэлу машыны немцаў былі ўзброены шасцю кулямётамі. Адсюль і рэкордна вялікі экіпаж — 18 чалавек!
Свой першы бой А7V правялі 21 сакавіка 1918 года каля горада Сен-Кантэн у Пікардыі. І, нягледзячы на сваю малую колькасць, дасягнулі поўнага поспеху. Англічане, заспетыя знянацку, здаваліся ў палон яшчэ да таго, як нямецкія танкі адкрывалі агонь. Так стваральнікі «браняносцаў» самі трапілі ў ўласныя сеткі, не падрыхтаваўшы сваіх салдат да сустрэчы з падобнымі машынамі праціўніка. Магчыма, камандаванне саюзнікаў нават не дапускала думкі пра магчымасць з’яўлення навінкі ў немцаў?
У 1915 годзе і Расія распрацоўвала праект баявой машыны на базе трактара. Часам яе называюць танкам Рыбінскага завода. Кампановачна яна нагадвала французскія ўзоры. Аднак праект, прадстаўлены ў жніўні 1916 года Галоўнаму ваенна-тэхнічнаму ўпраўленню, падтрымкі так і не атрымаў.
Рыс. 6. Французскі сярэдні танк «Шнейдэр» СА1. Баявая маса — 13,3 т. Экіпаж — 6–7 чалавек. Узбраенне — адна 75-мм гармата, 2 кулямёты. Таўшчыня брані — 12–24 мм (лоб), 12–17 мм (борт). Рухавік — «Шнейдэр» 60 к.с. Хуткасць па шашы — 4–6 км/г. Запас ходу па шашы — 75 км.
Рыс. 7. Французскі сярэдні танк «Сен-Шамон» M-16. Баявая маса — 23 т. Экіпаж — 8–9 чалавек. Узбраенне — адна 75-мм гармата, 4 кулямёты. Таўшчыня брані — 11 мм (лоб), 15–17 мм (борт). Рухавік — «Панар» 90 к.с. Хуткасць па шашы — 8,5 км/г. Запас ходу — 60 км.
Рыс. 8. Нямецкі цяжкі танк A7V. Баявая маса — 32 т. Экіпаж — 18 чалавек. Узбраенне — адна 57-мм гармата, 6 кулямётаў. Таўшчыня брані — 30 мм (лоб), 15 мм (борт). Два рухавікі «Даймлер» па 100 к.с. Хуткасць па шашы — 12 км/г. Запас ходу — 35 км.
На заставе: Танк Рыбінскага завода. Баявая маса — 20 т. Узбраенне — адна 107-мм гармата, 1 кулямёт. Таўшчыня брані — 10–12 мм. Магутнасць рухавіка — 200 к.с. Хуткасць па шашы — 7 км/г.