На пачатку XVIII стагоддзя Пётр I правёў карэнную рэарганізацыю узброеных сіл краіны. Нямала пераменаў закранула і іх асноўную частку — артылерыю.
У 1701—1706 гг. замест Пушачнага наряду, які ўжо не адпавядаў патрабаванням часу, Пётр увёў новую арганізацыйную структуру артылерыі, падзяліўшы яе на лёгкую палкавую, палявую, аблёжную і крэпасную. Адмовіўшыся ад старадаўняй класіфікацыі артсістэм на архаічныя пішчалы, гавніццы, тюфякі і дробавікі, «бомбардыра Прэабражэнскага палка Пятра Аляксеява» афіцыйна ўкараніў усяго тры віды гармат — пушкі, прызначаныя для прыцэльнай стральбы ядрамі і картэччу, і мортары для навеснага вогню. Гаўбіцы, створаныя пасля з’яўлення разрывных снарадаў, мелі адносна з пушкамі больш трывалы корпус.
 |
|
19. Аблёжная васемнаццаціфунтовая пушка калібру 139,7 мм. Даўжыня ствала — 20 калібраў, 20. Шасціфунтовая мортира на трэнажы. 21. Пудовая гаубіца калібру 215,9 мм. Даўжыня ствала — 8 калібраў, вага ствала — 80 пудоў, 22. Пяціпудовая аблёжная мортира з дуговым прыцэлам. Калібр — 349,2 мм, даўжыня ствала — 5 калібраў, |
Канструктыўна пушкі і гаубіцы былі даволі падобныя. Іх цыліндрычныя, гладкоствольныя ствалы дзяліліся на дзульную, сярэднюю (вертлюжную) і казённую часткі, якія заканчваліся вінградом. У казённай частцы меўся запальны адтуліну, праз якое пушкары разагрэтым прутом падпальвалі парахавы зарадаў. Толькі зарадная камера гаубіц звычайна была канічнай або цыліндрычнай, а ствал па даўжыні значна саступаў пушачнаму.
На вертлюжнай частцы пушак і гаубіц размяшчаліся цапфы, з дапамогай якіх ствал злучаўся з лафетам, і спецыяльныя скобы — «дельфіны», якія палягчалі экіпажу перанос гарматы і ўстаноўку яе на лафет. Пушачныя і гаубічныя лафеты адрозніваліся толькі памерамі і вагой, у цэлым уяўляючы сабой абцэнаваную драўляную двухколавую станіну, вырабленую з адзінага бруса і злучаную жалезнымі балтамі і палосамі ў вобласці хобота (хваставой часткі лафета) і драўлянымі падушкамі пасярэдзіне.
У вертыкальнай плоскасці навадка гармат выконвалася з дапамогай квадранта і драўлянага кліна, падкладзеным пад казённую частку ствала. Горызантальную ж навадку артылерысты рабілі, паднімаючы хобот лафета і перамяшчаючы яго ўбок.
У адрозненне ад пушак і гаубіц ствал мортар быў карацейшы і завяршаўся канічнай або цыліндрычнай зараднай камерай. Арудзіі гэтага тыпу мелі пастаянны кут узвышэння 45° і бясколавую станіну. На мэту мортары навадзіліся з дапамогай квадрантаў.
У 1707 годзе Пётр устанавіў адзіны шкалу для вызначэння калібра арудзій па вазе снарада ў артылерыйскіх фунтах, эталонам якіх лічылася чыгуннае ядро дыяметрам два цалі, і ў гандлёвых пудах. Дарэчы, гэтая сістэма праіснавала ў Расіі да 1877 года.
Замест ранейшых 25 разнастайных арудзій Пётр пакінуў на ўзбраенні толькі палову.
Асноўнымі відамі боепрыпасаў у пяцёрна-пятроўскі час заставаліся ядры, гранаты, бомбы, картэч і спецыяльныя снарады. Напрыклад, для стральбы па шведскіх фрыгаце выкарыстоўваліся ланцугавыя ядры і кніппелі, якія разрывалі вялы і бегучы такэлаж, тым самым пазбаўляючы варожыя караблі магчымасці манеўраваць. Для павелічэння хуткаснай стральбы ў палкавай і палявой артылерыі пачалі ўжываць картузы — папяровыя мяшкі цыліндрычнай формы, у якія загадзя ўкладваўся парахавы зарадаў. Такі гатовай зарадаў, пазней змяшчаны ў шчыльную тканіну, быў зручны пры перавозцы і захоўванні. Поўнае перавзбраенне рускай арміі арудзіямі новай сістэмы адзінага ўзору было завершана да сярэдзіны 1709 года. А ўжо пры штурме крэпасцей Нотэбурга, Ніеншанца і Нарвы рэарганізаваная артылерыя заявіла пра сябе. Так, паведамляючы аб узяцці Арэшка (Нотэбурга), Пётр пісаў, што «вельмі трывала быў гэты арэх, аднак жа, слава богу, шчасліва разгрызены… Артылерыя наша вельмі цудоўна сваю справу зрабіла». А 27 чэрвеня 1709 года ў бітве пад Полацьвам рускія бамбардыры выбілі лепшыя палкі караля «Кароласа XII Швэдскага».
 |
|
23. Трыфунтовая пушка канструкцыі В. Д. Корчміна з двума 24. Ручны двухфунтовы гранатамёт. Вага — 10 фунтаў, вага гранаты — 2 фунты. 25. Выпрабавальны ўзор трохфунтовай пушкі з прамавугольным каналам ствала 26. Трыфунтовая парадная пушка, зробленая ў памяць аб Полацкай бітве. На ілюстрацыях 19—22 лічбамі пазначаны: 1 — дзульная частка, 2 — вертлюжная частка, 3 — казённая частка, |
З 1471 снарада, выпушчанага рускімі артылерыстамі ў Полацкай бітве, 572 былі картэчамі; гэта сведчыць аб тым, што пушкі знаходзіліся на вырашальных участках бітвы і на блізкай адлегласці паралізавалі пешую сілу праціўніка. «Рашальніцай перамогі» назваў у той дзень артылерыю Пётр I.
Згодна з Ніштатдкім мірным дагаворам 1721 года Расіі вярталіся яе першапачатковыя землі на беразе Фінскага заліва. Шлях да Балтыйскага мора быў зноў адкрыты!
Падчас Паўночнай вайны, а таксама пасля яе заканчэння, Пётр не пераставаў удзяляць увагу развіццю артылерыйнай справы. Па яго загаду складана «Апісанне артылерыі з чарцяжамі», у якім разглядаюцца «правілы складання маштабаў, памеры арудзій і морціраў, прылада батарэй у полі», прыводзяцца табліцы для стральбы. У 1719 годзе з’явілася «Практыка артылерыі майора Ліхарава», прысвечаная праблемам навеснай стральбы бомбамі і гранатамі.
У тыя гады ствараліся і новыя сістэмы арудзій. Так, у 1707 годзе знаўца артылерыйнай справы В. Д. Корчмін, падтрыманы генерал-фельдцэйхмейстэрам Я. В. Брюсам, правёў шэраг эксперыментаў па пошуку найлепшай формы зараднай камеры, што павінна было значна павялічыць далёкасць стрэльбы паўпудовых гаубіц. Той жа Корчмін распрацаваў трохфунтовую пушку, у якой каля ствала размяшчаліся дзве мортиркі. Гэта навіна дала магчымасць рэзка ўзмацніць шчыльнасць агню батарэй на палю бою.
Новая паўпудовая гаубіца з канічнай зараднай камерай і даўжынёй ствала 10 калібраў мела большую далёкасць стральбы, чым папярэдняя артсістэма аналагічнага калібру. Менавіта гэтае арудзіе стала прататыпам славутых «аднарогаў», што паступілі на ўзбраенне рускай арміі ў сярэдзіне XVIII стагоддзя.
На заставе: рускія артылерысты на полі бою пад Палтавай.